علی میرباقری، پژوهشگر اندیشکده پیشرفت صنعتی ایران (پیشران)، در مصاحبهای اختصاصی با جناب آقای مهندس بهروز برنا؛ مشاور شرکت تهیه و تولید مواد معدنی (+) و معاون اکتشاف سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور (+)، به بحث و گفتگو راجع به پتانسیل ذخایر سرب و روی ایران پرداخت. در ادامه، مهمترین نکات این مصاحبه را به طور خلاصه آوردهایم.
اهمیت نظر خبرگان در اکتشاف سرب و روی
در کشورهای دارای ذخایر طبیعی، توسعه صنایع معدنی معمولا در چهار حلقه اکتشاف، استخراج، فرآوری و صنایع پاییندست صورت میگیرد. دو حلقه اول، از ملزومات توسعه صنایع معدنی محسوب میشوند و دو حلقه بعدی، خلق ارزش افزوده را به همراه دارند. اکتشاف به چهار مرحله عمده شناسایی، پیجویی، اکتشاف عمومی و اکتشاف تفصیلی تقسیم میشود. هزینه اکتشاف برای کشور ما، به دلیل شرایط جغرافیایی ویژه، از بسیاری از کشورها کمتر است. وجود ارتفاعات و رخنمونها، شرایط اکتشاف را نسبت به کشوری چون کانادا (با زمینهای یخزده در بخش عمدهای از سال) ساده تر میکند.
آنچه علاوه بر تجهیزات و روشهای پیشرفته در حوزه اکتشاف اهمیت فراوانی دارد، نظر کارشناسان خبره است. با توجه به مشاهده آنومالی در مراحل اولیه اکتشاف، تفسیرهای خبرگان از تصاویر و عکسهای ماهوارهای میتواند تعیینکننده باشد. برای مثال لیتیوم در گرانیتهای پگماتیتی پدید میآید و به دلیل قابلیت انحلال آن، در شورابهها و یا لایههای رسی تجمع پیدا میکند و نکته حائز اهمیت در این مثال، شناسایی نواحی مذکور در اکتشافات اولیه و بر اساس نظر کاشناسان خبره است. در موارد متعددی، با استفاده از مشاهدات میدانی از وضعیت آب یا سلامتی مردم جوامع محلی میتوان به وجود آنومالی در منطقه پی برد. از این منظر، تجربه اندوزی و انتقال آن به نسلهای بعد اهمیت فراوانی خواهد داشت.
قدمت معدنکاری سرب و روی ایران
نشانههای متعدد از معادن شدادی سرب و روی در ایران نشان میدهد که قدمت معدنکاری در این صنعت، پیشینهای دیرین دارد اما در بسیاری از موارد، دوره زمانی فعالیت در این معادن قدیمی دقیقا مشخص نیست. این موضموع، پتانسیل بالای ایران در حوزه سرب و روی را از دیرباز تا کنون نمایش میدهد. کمااینکه ذخیره مهدیآباد، دومین ذخیره بزرگ دنیا به شمار میرود.
معدنکاری سرب و روی در کشور، قدمتی کهن دارد و این صنعت، مدیون تلاشها و زحمات مرحوم رستگار است. ذخیره انگوران، به عنوان مولد صنعت سرب و روی در کشور شناخته میشود. عیار این ذخیره به دلیل داشتن رخنمونی بزرگ در سطح زمین، حدود ۳۰ درصد بود. ذخایر سرب و روی به صورت سولفیدی تشکیل شده و در صورت قرار گرفتن در معرض آب و هوا، اکسیده میشوند. عیار بالا در کنار هزینه پایین استخراج منجر به درآمد و سودآوری قابل توجه برای معدن انگوران شد که توسعه صنایع ذوب را به همراه داشت.
اندیسهای سرب و روی ایران
امروزه در بخشهای مختلف نواحی شرق، مرکزی و شمال تا شمال غرب ایران، کانیزایی سرب و روی مشاهده میشود. در محور ملایر–اصفهان، بیش از ۱۶۰ اندیس و محدوده امیدبخش مشاهده شده است. در محدوده البرز، ذخیره نمار مهمترین ذخیره سرب و روی به شمار میرود. در بخشهای مختلف زونهای بهشهر–خلخال، راور–اردکان و بجستان و فردوس نیز پتانسیلهای کانیزایی سرب و روی به چشم میخورد.
عیار بالای باطلههای سرب و روی ایران
با توجه به اینکه ذخیره انگوران، به عنوان یک استثنا در نوع خود، دارای عیار بالا بود، عدم استخراج صحیح و اصولی از آن و نیز سایر معادن سرب و روی، منجر به عیار نسبتا بالا و قابل توجه باطلههای سرب و روی کشور شد. باطلههای معادن سرب و روی با عیار مناسب از عناصر مختلف، میتوانند منابع مهم معدنی برای کشور باشند. این موضوع، برنامهریزی اصولی برای استحصال عناصر موجود در باطلهها را میطلبد. خصوصا که عیار حد ذخایر فعلی، به میزان چشمگیری پایینتر از عیارحد ذخایر سابق است؛ به گونهای که در حال حاضر، مجموع عیار حد اقتصادی سرب و روی، حدود ۳ درصد در نظر گرفته میشود. به طور کلی، استخراج از ذخایر سرب و روی نیاز به بازنگری و دقت بیشتری دارد و رویکرد فعلی، منجر به استفاده غیربهینه از ذخایر ارزشمند سرب و روی ایران شده است. با وجود اینکه در مواردی، استخراج ذخایر سرب و روی، به دلیل شکل و نوع آن، باید با دقت فراوان و به صورت مینیاتوری انجام شود.
آینده سرب
روند سالهای گذشته نشان داده که فلز سرب به طور آهسته در حال خروج از چرخه صنایع مختلف است. سرب کابردهای متعددی در تولید لولههای آب و باتریهای سرب دارد اما به دلیل سمی بودن، کاربرد آن روز به روز کاهش یافته است. به همین دلیل، برنامهریزی بر روی یک یا دو ماده معدنی اشتباه به نظر میرسد. ذخایر سرب و روی عمدتا همراه با دیگر عناصر مهم و مفید هستند. معمولا میتوان همراه سرب و روی، موادی مانند نقره، فلورین و کادمیوم حضور دارد. ذخیره مهدیآباد، حاوی بیش از ۱۰۰ میلیون تن باریت است. در زون البرز و سازند سلطانیه نیز مقادیر قابل توجهی فلورین مشاهده میشود که در صنایع پزشکی، شیمیایی و متالورژی کاربرد دارد.
جمعبندی
در مجموع، ایران پتانسیل بالایی در ذخایر سرب و روی دارد. در سالهای ۱۴۰۱، ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ به ترتیب ۲۶ میلیون تن، ۴/۷ میلیون تن و ۵۱/۵ میلیون تن ذخیره جدید سرب و روی اکتشاف و شناسایی شد. طی سالهای اخیر نیز اکتشاف بیش از ۳۰ میلیون تن ذخیره جدید در نخلک صورت گرفته است. همچنین ۳ میلیون تن ذخیره جدید نیز به ذخایر معدن انگوران افزوده شده است. این پتانسیل بالا، بستر مناسبی را برای توسعه صنایع پاییندست فراهم میکند. از مهمترین راهکارهای توسعه صنعت سرب و روی ایران میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- تغییر سیاستهای استخراجی
- استفاده بهینه از ذخایر با توجه به عیارحد پایین
- اصلاح و بهبود روشهای استخراج
- برنامهریزی جهت استحصال عناصرجانبی
اندیشکده پیشرفت صنعتی ایران، یادداشتهای تحلیلی متعددی را در حوزه صنایع معدنی کرده است که با مراجعه به صفحه «یادداشتهای تحلیلی» (+) میتوانید آنها را مطالعه کنید. در ادامه برخی از این یادداشتها آورده شدهاند:
- مصاحبه اختصاصی: چالش های صنعت سرب و روی از نگاه رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان سرب و روی
- روند نگرانکننده تامین خوراک در صنعت سرب و روی ایران
- تلنگر جنگ به تابآوری اقتصادی و امنیتی صنعت فولاد
- تبدیل تهدید جنگ به فرصت توسعه صنایعپایین دست مس
- حبسشده در میاندست: تحلیل وضعیت صنعت آلومینیوم ایران
