در سالهای اخیر، ایران با چالش فزایندهای در حوزه تامین انرژی مواجه شده که ریشه اصلی آن به ناترازی شدید در مصرف و تولید گاز طبیعی بازمیگردد. این ناترازی، که بیشتر در فصول سرد خود را نشان میدهد، تنها به بحران گاز خانگی محدود نمانده و اکنون به یکی از دلایل اصلی ناترازی برق نیز تبدیل شده است. نیروگاههای برق کشور به شدت به گاز طبیعی متکی هستند و کاهش دسترسی به این سوخت منجر به افت توان تولیدی شبکه و خاموشیهای گسترده شده است.
از سوی دیگر، کاهش بارندگی و خالی بودن مخازن سدها در سالهای اخیر، موجب کاهش چشمگیر تولید برق از منابع آبی شده است. طبق آمار رسمی، ظرفیت نیروگاههای برقآبی کشور به پایینترین سطوح در دهه اخیر رسیده است. این کاهش همزمان با افت تولید نیروگاههای گازی، باعث شده که صنایع بزرگ کشور با اختلالات جدی در تامین برق مواجه شوند، بهویژه در تابستانها که تقاضا بهطور طبیعی افزایش مییابد.
در چنین شرایطی، لزوم بازنگری در سبد تولید برق کشور بیش از گذشته مطرح است. یکی از راهکارهای اصلی برای مقابله با این بحران، تنوعبخشی به منابع انرژی است. توسعه نیروگاههای خورشیدی و زغالسنگی، میتواند تا حدی از وابستگی شدید به گاز بکاهد و امنیت انرژی را بهبود بخشد. ایران با داشتن پتانسیل بالای تابش خورشید، میتواند بخش قابل توجهی از برق خود را از منابع تجدیدپذیر تامین کند، البته این موضوع مشروط به حمایت سیاستگذاران و سرمایهگذاری موثر است.
در کنار انرژی خورشیدی، زغالسنگ نیز میتواند نقش مکمل ایفا کند. هرچند توسعه نیروگاههای زغالسنگی در ایران با چالشهای زیستمحیطی، کمآبی و حملونقل همراه است، اما اجرای پروژههای محدود و هدفمند میتواند مزایای قابل توجهی داشته باشد. بهعنوان مثال، پروژه نیروگاه ۳۰۰۰ مگاواتی طبس در صورت تکمیل، توانایی صرفهجویی سالانه ۵ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی را دارد که رقمی بسیار چشمگیر در شرایط کمبود گاز محسوب میشود.
با این حال، یکی از موانع اصلی در مسیر اصلاح سبد انرژی، یارانه سنگین گاز طبیعی است که منجر به وابستگی شدید نیروگاهها و صنایع به گاز شده است. این یارانهها باعث شده سوختهای جایگزین اقتصادی به نظر نرسند و عملا انگیزهای برای تنوعبخشی در مصرف سوخت وجود نداشته باشد. طبق نمودار بالا، با کاهش یارانه انرژی میتوان شرایط رقابتی در بازار انرژی را فراهم کرد.
در مجموع، استمرار وضعیت فعلی ناترازی گاز و برق، آیندهای پرریسک برای اقتصاد کشور و بهویژه بخش صنعت ترسیم میکند. حل این بحران نیازمند سیاستگذاری جامع، واقعیسازی قیمت حاملهای انرژی، حمایت از انرژیهای تجدیدپذیر و تکمیل پروژههای استراتژیکی چون نیروگاه طبس است. بدون چنین رویکردی، کشور در مسیر کاهش پایداری انرژی و تضعیف زیرساختهای تولید قرار خواهد گرفت.
اندیشکده پیشرفت صنعتی ایران (پیشران)، یادداشتهای تحلیلی متعددی را در حوزه صنایع معدنی، از جمله صنعت فولاد، مس، آلومینیوم، سرب و روی تهیه کرده است. در صورت علاقه و با انتخاب عناوین زیر میتوانید برخی از یادداشتهای مرتبط با این مطلب را مطالعه کنید:
