ایران با ۱۲ میلیون تن فلز محتوی، ششمین کشور با بیشترین ذخیره روی در جهان است و پتانسیل چشمگیری در این ماده معدنی دارد. با اینحال، وجود چالشهایی نظیر تامین خوراک و ناترازی انرژی منجر به عدم استفاده از بیش از ۵۰ درصد ظرفیت کارخانههای تولید شمش روی شده است؛ به نحوی که از حدود ۵۰۰ هزارتن ظرفیت موجود، کمتر از ۲۵۰ هزار تن شمش روی در کشور تولید میشود. از سویی دیگر، کشور هند با وجود ذخیره کمتر نسبت به ایران (حدود ۹ میلیون تن)، میزان تولید روی آن بیش از چهار برابر ایران است. با وجود اینکه عمده معادن سرب و روی در هند زیرزمینی هستند، میزان استخراج آن بیش از ۲/۵ برابر ایران است (۱۸/۵ میلیون تن در مقابل ۶/۶ میلیون تن).
هندوستانزینک: تفاوت تولید بزرگمقیاس و کوچکمقیاس
در هند، شرکت هندوستانزینک (Hindustan Zinc) بیش از ۸۰ درصد از روی مصرفی را تولید میکند و فرایند استخراج تا ذوب و پالایش، یکپارچه انجام میشود. این شرکت دارای ۴ کارخانه تولید شمش است و ظرفیت کوچکترین کارخانه، ۸۸ هزارتن است. در نقطه مقابل، ایران بیش از ۷۰ واحد تولید شمش دارد که ظرفیت بزرگترین واحد، ۳۵ هزارتن است و سایر واحدها ظرفیت تولید پایینی دارند.
تعدد و ظرفیت کم واحدهای تولید شمش در ایران، که برپایه معدن سرب و روی انگوران توسعه پیدا کرد، مشکلاتی به همراه دارد. واحدهای کوچکمقیاس اگرچه به هزینه سرمایهگذاری کمتری نیاز دارند، اما هزینه تولید در واحدهای بزرگمقیاس، باتوجه به ظرفیت بالا و سرشکن شدن هزینهها، پایینتر است. دسترسی واحدهای بزرگمقیاس به بازارهای داخلی و صادراتی، به دلیل توان بالاتر رقابت، بیشتر است. از سویی دیگر، پشتوانه مالی قویتر در واحدهای بزرگمقیاس، امکان استفاده از فناوریهای روز را سادهتر فراهم میکند. همچنین تجربه ثابت کرده که در برابر بحرانهای مختلف، تابآوری واحدهای بزرگمقیاس بیشتر از کوچکمقیاس است.
الگوی هند و فرصتهای توسعه صنعت روی ایران
مدل هندوستانزینک، میتواند برای ایران توسعه صنعت روی ایران الگوی مناسبی باشد. باتوجه به اینکه بخش عمده ذخیره روی ایران متعلق به معدن مهدیآباد است، این مجموعه توان احداث و توسعه کارخانه شمش روی در مقیاس متوسط یا بالا را دارد. گزینه دیگر نیز ادغام و تجمیع کارخانههای تولید روی در زنجان است. تعدد این واحدهای تولیدی منجر شده تا آسیبپذیری در برابر بحرانها و مشکلاتی نظیر ناترازی انرژی و کمبود خوراک، افزایش یابد؛ به گونهای که تولید روی در زنجان تا ۵۰ درصد کاهش داشته باشد.
حدود ۵۶ درصد از ذخیره روی باقیمانده در کشور از نوع سولفیدی است و استفاده از این کنسانتره در تولید شمش، مستلزم احداث واحدهای تشویه جهت تبدیل کنسانتره سولفیدی به اکسیدی است. احداث واحد تشویه سرمایهگذاری قابل توجهی لازم دارد که از توان واحدهای کوچک مقیاس خارج است. ادغام شرکتها، میتواند توان مالی لازم برای احداث واحدهای تشویه را تامین کند. از سویی دیگر، باتوجه به قطعیهای برق مکرر و نیز مشکل کمبود آب و گاز، واحدهای تولیدی بزرگمقیاس این توان را خواهند داشت تا در واکنش به ناترازی انرژی، اقدام به احداث نیروگاه کنند.
عدم استفاده از فناوری و تجهیزات روز منجر شده تا عیار شمش روی تولیدی کمتر از ۹۹/۹۹ درصد باشد و شمش ایران، قابل استفاده در تولید گالوانیزه گرم نباشد و مورد اقبال سایر کشورها نیز قرار نگیرد. باتوجه به پشتوانه مالی قویتر واحدهای بزرگمقیاس، این واحدها این امکان را خواهند داشت تا عیار روی تولیدی را به ۹۹/۹۹ درصد افزایش دهند.
توسعه اکتشاف و بهروز رسانی تجهیزات استخراج نیز از دیگر مواردی است که اجرای آن برای یک واحد بزرگمقیاس سادهتر باشد.
