صنعت فولاد به عنوان یکی از ارکان حیاتی اقتصاد ایران، نقشی کلیدی در توسعه بخشهایی نظیر ساختوساز، خودروسازی، کشتیسازی و صنایع سنگین ایفا میکند. اما تداوم توسعه این صنعت در گرو تامین پایدار مواد اولیهای همچون سنگآهن است؛ مادهای که استخراج و مصرف آن در سالهای اخیر با چالشهای فزایندهای مواجه شده است.
در حال حاضر، فرآیند احیای مستقیم بهویژه با فناوری میدرکس، روش غالب تولید فولاد در ایران به شمار میرود. این فرآیند نیازمند استفاده از گندله و سنگآهن با خلوص بالا است. بررسی ذخایر زمینشناسی کشور نشان میدهد که در مجموع حدود ۵/۵ میلیارد تن سنگآهن در کشور موجود است، اما از این مقدار تنها ۵/۳ میلیارد تن بهعنوان ذخیره قطعی و قابل طراحی قابل بهرهبرداری است.
بر اساس برنامهریزیهای توسعهای، در افق ۱۴۰۴ هدف تولید ۵۵ میلیون تن فولاد میانی در سال تعیین شده است که نیازمند استخراج حدود ۱۶۷ میلیون تن سنگآهن در سال خواهد بود. در افق ۱۴۱۰، این رقم به ۱۸۵ تا ۲۱۰ میلیون تن در سال افزایش مییابد. این در حالی است که توان حداکثری استخراج فعلی کشور حدود ۱۳۵ میلیون تن در سال است؛ موضوعی که نشان از یک ناترازی جدی در زنجیره تامین مواد اولیه دارد.
با وجود هدفگذاریهای انجامشده، ناترازیهای اخیر در حوزه انرژی، بهویژه برق و گاز، منجر به کاهش تولید واقعی تولید فولاد کشور شده است. با این حال، در صورت رفع ناترازی انرژی، این ناترازی مجدداً به بخش سنگآهن بازخواهد گشت و میتواند منجر به توقف برخی واحدهای تولیدی فولاد در آینده نزدیک شود.
برای جبران این شکاف، یکی از راهکارهای قابلبررسی واردات سنگآهن از کشورهایی مانند استرالیا، برزیل یا هند است. با وجود مشکلات ناشی از تحریمها و محدودیتهای ارزی، این گزینه میتواند از توقف تولید جلوگیری کند. برآوردها نشان میدهد که برای تحقق تولید ۵۵ میلیون تن فولاد در سال ۱۴۰۴ (با راندمان ۸۵ درصدی)، کشور با کسری حدود ۲۲ میلیون تن سنگآهن مواجه خواهد شد که فقط از طریق واردات قابل جبران است.
اما راهکار دومی نیز وجود دارد که میتواند همزمان دو مشکل تامین خوراک و مصرف انرژی را کاهش دهد: استفاده از قراضه فولادی بهعنوان خوراک جایگزین یا مکمل. استفاده از قراضه در فرآیند تولید، نهتنها نیاز به سنگآهن را کاهش میدهد، بلکه بهدلیل کاهش مصرف گاز و برق، میتواند به حل بحران ناترازی انرژی نیز کمک کند. امروز کشورهایی مانند ترکیه، با وجود عدم دسترسی به منابع ارزان انرژی یا سنگآهن، بهطور گسترده از قراضه بهعنوان ماده اولیه در کارخانههای فولاد استفاده میکنند. الگوبرداری از این تجربه موفق، میتواند بهعنوان یک مسیر پایدار برای توسعه صنعت فولاد ایران در سالهای آینده در نظر گرفته شود.
اگرچه چشماندازهای توسعهای در افقهای ۱۴۰۴ و ۱۴۱۰ بلندپروازانه و امیدبخش هستند، اما دستیابی به این اهداف بدون بازنگری در سیاستهای تامین مواد اولیه و انرژی ممکن نخواهد بود. ترکیبی از واردات سنگآهن، سرمایهگذاری در اکتشافات جدید معدنی و حرکت بهسوی استفاده گستردهتر از قراضه فولادی، میتواند مسیر پایدارتری برای تحقق توسعه پایدار صنعت فولاد ایران فراهم آورد.
