صنایع معدنی، به ویژه حوزه استخراج و فرآوری فلزات پایه مانند فلزات سرب و روی، نقشی کلیدی در پیشرفت اقتصادی و صنعتی کشورها ایفا میکنند. این فلزات به دلیل خصوصیات منحصر به فردشان، کاربردهای وسیعی در بخشهای گوناگون صنعتی دارند. سرب عمدتا در ساخت باتریهای خودرو، پوششدهی مخازن شیمیایی، عایقبندی صوتی و محافظت در برابر پرتوها به کار میرود. روی نیز به عنوان پوشش گالوانیزه برای پیشگیری از خوردگی فولاد، در تولید آلیاژهایی مانند برنج و همچنین در صنایع خودروسازی و ساخت و ساز استفاده میشود.
ایران با در اختیار داشتن حدود ۵ درصد از ذخایر جهانی سرب و روی، موقعیت مهمی در این عرصه دارد. با این حال، سهم کشور از تولید شمش سرب و روی در سطح جهان تقریبا ۱/۵ درصد تخمین زده میشود. این ارقام نشانگر پتانسیل قابل توجه ایران برای افزایش تولید و بهرهبرداری موثرتر از منابع معدنی است.
در منطقه خاورمیانه و شمال افریقا، ایران بعد از ترکیه، دومین تولیدکننده بزرگ در زنجیره ارزش سرب و روی به شمار میرود. بیش از ۶۰۰ کانسار و نشانه سرب و روی در ایران شناسایی شده است اما بسیاری از این پتانسیلها هنوز به صورت نظاممند اکتشاف نشدهاند و نیاز به برنامهریزی و سرمایهگذاری هدفمند برای بهرهبرداری بهینه دارند.
با توجه به اهمیت راهبردی فلزات سرب و روی در توسعه صنعتی و اقتصادی، تمرکز بر توسعه پایدار و استفاده بهینه از منابع معدنی کشور حیاتی است. این رویکرد میتواند ضمن تامین نیازهای داخلی، زمینه را برای حضور قویتر ایران در بازارهای جهانی و افزایش درآمدهای غیرنفتی فراهم سازد.
حسن حسینقلی، رئیس اتحادیه صادرکنندگان سرب و روی ایران، در گفتگو با اقتصادآنلاین، وضعیت این صنعت را در سال ۱۴۰۳ بررسی کرده است. وی با اشاره به مشکلات عمدهای نظیر کمبود انرژی، افزایش عوارض صادراتی و حقوق دولتی، چشمانداز صنعت سرب و روی را نامساعد ارزیابی میکند.
حسینقلی در پاسخ به پرسشی درباره وضعیت این صنعت در سال پیش رو بیان داشت: زمانی که دسترسی به برق و گاز محدود است، سهمیه سوخت ماشینآلات کاهش یافته، عوارض صادراتی از ۲ درصد به ۵ درصد افزایش یافته و حقوق دولتی ۱۰ برابر شده است، تولیدکنندگان تحت چه شرایطی میتوانند به فعالیت ادامه دهند؟
رئیس اتحادیه صادرکنندگان سرب و روی ایران با اشاره به کاهش حجم تولید در این بخش اظهار داشت: در حال حاضر شماری از معادن تعطیل شدهاند؛ چرا که ماشینآلات معدنی مانند لودر، بیل مکانیکی و کمپرسورها به سوخت نیاز دارند و سهمیه آن کاهش یافته است. این موضوع باعث شده ساعت کار این ماشین الات از ۱۰ ساعت به ۵ ساعت در روز برسد که مستقیما منجر به نصف شدن تولید شده است.
حسینقلی درباره پیامدهای روند تولید سرب و روی در سال آتی تاکید کرد: اگر این وضعیت ادامه یابد و سوخت از منابع خارجی تامین نشود، تولید مواد معدنی با چالشهای جدی روبرو خواهد شد و معادن به سمت تعطیلی خواهند رفت. این یک حساب ساده است؛ وقتی سوخت کم شود، تولید هم کاهش مییابد. افزون بر این، تامین مواد ناریه نیز با مشکل مواجه شده که این خود مزید بر علت شده و روند تولید را مختل میکند.
وی در خصوص تغییرات عوارض صادراتی در سالهای اخیر اظهار داشت: مجلس عوارض صادراتی را نیم درصد مصوب کرد اما پس از ارجاع به هیات وزیران این رقم به ۲ درصد افزایش یافت. در ادامه و پس از اعتراض تولیدکنندگان، این میزان به ۸۰/۵ درصد رسید. این در حالی است که مجلس بر قانونی بودن میزان تعیین شده تاکید کرده بود اما چرا این موضوع به هیات وزیران واگذار شد؟ چرا تعیین قطعی میزان عوارض به دولت سپرده شد؟ هیات وزیران همان روندی را که قبلا اجرا کرده بود، مجددا تکرار کرد، در حالی که تعیین قطعی به معنای اعمال و اجرای قانون موجود است، نه اینکه درصد جدیدی مشخص شود. در نتیجه، عوارض صادراتی از نیم درصد به ۸۰/۵ درصد افزایش یافت.
او در ادامه به مشکلاتی که این تغییر ناگهانی برای تولیدکنندگان ایجاد کرده اشاره کرد و گفت: برخی تولیدکنندگان کالاهایی مانند اهن، قراضه، مس و سایر فلزات را خریداری کرده و با در نظر گرفتن عوارض نیم درصد، صادر کردند. اما زمانی که عوارض به ۸۰/۵ درصد افزایش یافته، این افراد چگونه باید هزینههای خود را مدیریت کنند؟ محصولی را که با ۱۰ درصد سود فروختهاند، حالا باید ۸۰ درصد از درآمد ان را به دولت بدهند؛ این یعنی ۷۰ درصد ضرر برای تولیدکننده! چنین شرایطی چه منطقی دارد؟
حسینقلی در ادامه افزود: در حال حاضر، مقداری مواد شیمیایی و اولیه پشت کارخانهها موجود بود که استفاده شد و اکنون هیچ مواد اولیهای باقی نمانده است. هیچ کارخانهای نمیتواند یک میلیون تن ماده معدنی را پشت کارخانه فلوتاسیون خود دپو کند و سپس به تدریج به خط تولید بیاورد. در نتیجه، سال آینده سال بسیار دشواری برای این صنعت خواهد بود.
وی همچنین با انتقاد از افزایش چندین برابری حقوق دولتی معادن، اظهار داشت: از طرف دیگر، حقوق دولتی را چندین و چند برابر کردهاند، آن هم بدون ضابطه و بدون قانون مشخص! در حالی که مسئولان در ادارات کل نشستهاند و به صورت غیرکارشناسی قانون وضع میکنند، ما ضابطههای مشخصی برای قیمتگذاری ارائه دادیم. شخصا این ضابطهها را ارسال کردم، با آنها مذاکره کردم و توضیح دادم که قیمتگذاری سنگ معدن (کلوخه) با کنسانتره متفاوت است.
حسینقلی توضیح داد: من مادهای دارم که تنها ۳ درصد عیار دارد اما با تخصص و دانش خود آن را به کنسانتره تبدیل میکنم. در سطح بینالمللی، دیگر هیچ کشوری ماده معدنی با عیار ۳ درصد را استخراج نمیکند اما ما همچنان این کار را انجام میدهیم. این ماده را استخراج کردهایم و به یک مقصد مشخص صادر کردهایم اما میگویند باید قیمت آن را بر مبنای کنسانتره بپردازیم که امری غیرمنطقی است! این ماده خام است و برای فرآوری آن نیاز به هزینههای فلوتاسیون و مراحل دیگر است. شما هزینه تولید شمش را به رسمیت میشناسید اما چرا هزینه فرآوری اولیه را در نظر نمیگیرید؟ این تصمیمات غیرکارشناسی بیشترین آسیب را به تولیدکنندگان وارد کرده است.
رئیس اتحادیه صادرکنندگان سرب و روی ایران در خصوص وضعیت رقابتی این صنعت در سطح جهانی گفت: در حال حاضر، کشورهای زیادی در حال سرمایهگذاری گسترده در این صنعت هستند و اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، آنها جای ایران را خواهند گرفت. ترکیه در این حوزه بسیار قوی عمل میکند و در سالهای اخیر سرمایهگذاریهای زیادی انجام داده است. همچنین عربستان نیز با سرمایهگذاریهای کلان در صنعت سرب، روی و مس، در حال تبدیل شدن به یک بازیگر اصلی در این بخش است. حجم سرمایهگذاریهایی که در عربستان در این بخش انجام میشود، فوقالعاده بالاست و به نوعی وحشتناک است.
وی افزود: علاوه بر ترکیه و عربستان، کشورهای دیگری مانند اذربایجان و حتی افغانستان نیز در حال ورود جدی به این صنعت هستند. این کشورها در حال توسعه زیرساختهای لازم برای فراوری و استخراج هستند و اگر ما در ایران سیاستهای نادرستی را در پیش بگیریم، بدون شک جایگاه خود را در این صنعت از دست خواهیم داد.
حسینقلی در ادامه اظهار داشت: بسیاری از تولیدکنندگان ایرانی به دلیل کمبود مواد اولیه، مجبور شدهاند از کشورهای دیگر واردات انجام دهند. به عنوان مثال، در حال حاضر تولیدکنندگان ایرانی که کارخانههای فرآوری دارند، به دلیل نبود مواد اولیه، از افغانستان مواد مورد نیاز خود را تامین میکنند. این در حالی است که ما خودمان ذخایر معدنی قابل توجهی داریم، اما به دلیل مشکلات مدیریتی و تصمیمات غیرکارشناسی، قادر به تامین نیازهای داخلی نیستیم.
رئیس اتحادیه صادرکنندگان سرب و روی ایران تاکید کرد: سال ۱۴۰۳ وضعیت خوبی در این صنعت نداشتیم و امسال نیز با ادامه این روند، شرایط نه تنها بهبود پیدا نمیکند، بلکه روز به روز وخیمتر میشود.
